شایان بهرامی، عضو کمیسیون جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی کشور و رئیس انجمن‌های حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی استان بوشهر در یادداشتی نوشت: سازمان ملل سال ۲۰۲۷ را «سال بین‌المللی گردشگری پایدار و تاب‌آور» نام نهاده است. پایداری که پایه و اساس خانه‌های بوم‌گردی محسوب می‌شود، اما تاب‌آوری برای بسیاری از کشورها عنوانی برای همایش‌هاست؛ درحالی‌که در چند سال گذشته، برای ما در جنوب دوره‌ای عملی بوده که هنوز به پایان نرسیده است.
شعاری که از یک تصمیم جمعی آمد
مجمع عمومی سازمان ملل با قطعنامه ۷۸/۲۶۰، سال ۲۰۲۷ را سال گردشگری پایدار و تاب‌آور اعلام کرد و از سازمان جهانی گردشگری خواست اجرای آن را با همکاری دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی تسهیل کند. این قطعنامه به ابتکار ازبکستان و به‌اتفاق آرا تصویب شد و بیش از ۸۰ کشور در تدوین آن مشارکت داشتند. پیش‌تر نیز ۱۷ فوریه به‌عنوان «روز جهانی تاب‌آوری گردشگری» ثبت شده بود تا بر توسعه‌ای تأکید شود که توان تحمل شوک‌ها را داشته باشد.
آنچه برای فعالان این حوزه اهمیت دارد، محورهای موضوعی این سال است. سازمان جهانی گردشگری بر کسب‌وکارهای خرد و کوچک، گردشگری داخلی و تنوع‌بخشی به محصولات و بازارها تأکید می‌کند و کاهش وابستگی به یک بازار، یک فصل یا یک فعالیت را راه ثبات می‌داند. محور دوم، مشارکت جوامع محلی و مالکیت محلی است و محور سوم، آمادگی برای بحران و ارتباط مؤثر برای بازگرداندن سریع‌تر اعتماد. این‌ها دقیقاً همان مواردی هستند که بوم‌گردی‌های ما ناگزیر به تمرین آن‌ها بوده‌اند.
تاب‌آوری از نگاه داده‌ها و پژوهش‌ها
گزارش مؤسسه Tourism Economics که در اکتبر ۲۰۲۶ با همکاری TOURISE منتشر شد، ۸۵ بحران گردشگری را در بازه ۲۵ ساله بررسی کرده است. چند یافته این گزارش برای ما بسیار آموزنده است:
* میانگین دوره بازیابی از حدود ۲۴ ماه در اوایل دهه ۲۰۰۰ به ۱۰ تا ۱۲ ماه رسیده است.
* مقصدهایی که ظرفیت خود را سریع بازمی‌گردانند، اطلاع‌رسانی مؤثر دارند و ایمنی را نشان می‌دهند، حدود ۱٫۵ برابر سریع‌تر بهبود می‌یابند.
* اعتماد سریع‌تر از مسافر جابه‌جا می‌شود. شایعه‌ای بی‌پایه درباره زلزله در سال ۲۰۲۵، تا ۵۰ درصد کاهش رزرو از برخی بازارهای شرق آسیا را رقم زد.
* تنوع‌بخشی قوی‌ترین بیمه است. سهم ده بازار بزرگ مبدأ از ۵۴ درصد در سال ۲۰۰۱ به ۴۵ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
پژوهش‌های دانشگاهی نیز همین نتیجه را تأیید می‌کنند. مطالعه‌ای روی ۱۱۷ هتل کوچک در لهستان، تاب‌آوری را مفهومی چندبُعدی دانسته و چهار مؤلفه انعطاف، تنوع‌بخشی، همکاری و دیجیتالی‌شدن را در آن مؤثر شناخته است. پژوهشی درباره کسب‌وکارهای کوچک گردشگری ایران در دوران کرونا نشان داد برخی از آن‌ها به گردشگری داخلی روی آوردند. مطالعه‌ای در سریلانکا نیز هشدار می‌دهد اتکا به نیروی کار غیرماهر، ظرفیت سازگاری را کاهش می‌دهد و بازیابی را کند می‌کند. به بیان دیگر، بدون آموزش، تاب‌آوری چیزی جز شانس نیست.
جنوب؛ تاب‌آوری‌ای که با کرونا آغاز شد
گردشگری در ایران چند شوک پیاپی را از سر گذرانده است.
در دوران جنگ، درحالی‌که گردشگری جنوب کشور تقریباً تعطیل بود، برخی استان‌ها به‌دلیل شرایط مساعد و جایگزین‌شدن به‌عنوان مقصدی دیگر، نسبت به سال پیش از خود رشد چشمگیری داشتند. اما در دوران پساجنگ، ترس ناشی از اخبار، گردشگری جنوب را همچنان در رکود نگه داشت. همین امر سبب شد وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همکارانشان تصمیم بگیرند برای تغییر نگاه گردشگران به جنوب، همایش ملی گردشگری سال ۱۴۰۵ را با عنوان «مهر جنوب» در بوشهر برگزار کنند.
در چنین شرایطی، چند اقامتگاه بوم‌گردی استان بوشهر با خلاقیت، نمونه‌هایی عملی از شعار سال آینده ساختند.
بوم‌گردی بصیرون، خارگ؛ حفظ حضور از راه فرهنگ
برادران مژده، مدیران بوم‌گردی بصیرون در جزیره خارگ، سال‌هاست با محدودیت ورود گردشگر روبه‌رو هستند. آن‌ها به‌جای تعطیلی، بخش فرهنگی را تقویت کردند تا دست‌کم نام و حضور بوم‌گردی در منطقه حفظ شود.
ابتدا با احیا و بازآفرینی آیین‌های جزیره خارگ در جامعه محلی، کار فرهنگی خود را آغاز کردند و سپس با همکاری اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان بوشهر، برای ثبت میراث ملموس و ناملموس جزیره اقدام کردند. با توجه به دشواری رسیدن گردشگر به خارگ، بیکار ننشستند و همراه تیم خود برای اجرای آیین‌های جزیره و حفاظت از آن‌ها به دیگر مناطق کشور رفتند.
خارگ در ذهن بسیاری از مردم دنیا تنها جزیره‌ای نفتی است، اما قدمت و جاذبه‌هایی دارد که گردشگری فعال می‌توانست به جهانیان نشان دهد که زندگی در جزیره جریان دارد و مردمی با تاریخ در آن زندگی می‌کنند. چنین روایتی می‌توانست نگاه جهانی به این جزیره را تغییر دهد، حمایت جامعه بین‌المللی را برای حفاظت از آن جلب کند و دست طمع دشمنان را کوتاه‌تر سازد.
پس از جنگ، نگاه‌ها به این موضوع اندکی تغییر کرده است و امیدواریم گردشگری در خارگ تقویت شود؛ موضوعی که در نهایت به سود مردم و کشور خواهد بود.
بوم‌گردی «مان همیشه سبز»، بوشهر؛ کافه‌ای برای همشهریان
پورنبی، مدیر بوم‌گردی «مان همیشه سبز»، با کم‌شدن و گاهی نبود گردشگر، کیفیت خدمات را رها نکرد. بخشی از اقامتگاه را که با بخش اقامتی تداخل نداشت، به کافه‌ای برای اهالی بوشهر اختصاص داد؛ خدماتی که پیش‌تر ویژه گردشگران بود.
وقتی بازار گردشگر کم‌رونق می‌شود، باید به سراغ بازار همسایه رفت و این همان تنوع‌بخشی است که گزارش‌های جهانی از آن سخن می‌گویند. شاید در هر شهری کافه‌های بسیاری باشد، اما کافه‌ای که با حفظ فرهنگ و ترویج سنت‌ها، در فضایی ساخته شده برای همین هدف، تجربه‌ای ناب به مخاطب هدیه می‌دهد، چیز دیگری است.
بر اساس همین خط‌مشی، در دورانی که همه اخبار جنگ در جنوب را دنبال می‌کردند، در خانه‌های بوم‌گردی بوشهر رویدادهای فرهنگی و هنری در حال برگزاری بود تا بار دیگر تاب‌آوری معنا پیدا کند.
بوم‌گردی‌های دشتستان؛ دمیت، نگین سبز، سرقنات و دیگر همکاران خلاق؛ نخلستان‌هایی که فروشگاه شدند
بوم‌گردی‌های نخلستان‌های دشتستان، از جمله دمیت، نگین سبز و سرقنات، با کاهش رفت‌وآمد گردشگر، بخش فروشگاهی خود را تقویت کردند. صنایع دستی و محصولات محلی هم درآمد جایگزین آوردند و هم فرهنگ منطقه را به خانه گردشگرانی بردند که دستشان از سفر به بوشهر و جنوب کوتاه شده بود.
درهای بسته خانه‌های بوم‌گردی، مخرب‌تر از هر بمبی در گردشگری عمل می‌کنند
می‌گویند خانه‌ای که رفت‌وآمد نداشته باشد، دیوارهایش فرو می‌ریزد. خانه‌های بوم‌گردی نیز از جنس زندگی‌اند؛ با آمدن آدم‌ها، شنیدن قصه‌ها، سفر و شکل‌گرفتن خاطره‌هاست که جان می‌گیرند و نفس می‌کشند.
هماتاج حیدری، روایت بانویی که تار و پود اصالت را به هم بافت
هماتاج، از ترک‌زبانان بخش خیرک استان بوشهر و از جامعه ترک‌های این استان است. او با تکیه بر هنر، فرهنگ بومی و دست‌بافته‌های اصیل منطقه، راهی برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری محل زندگی خود پیدا کرده است.
با وجود آنکه محل زندگی ایشان از مناطق درگیر جنگ فاصله داشت، بازتاب اخبار مربوط به جنوب کشور بر روند ورود و جذب گردشگران بی‌تأثیر نبود. در چنین شرایطی، خانم حیدری فعالیت خود را متوقف نکرد و با حضور در رویدادهای مختلف، فرش‌ها و دست‌بافته‌های بومی خود را به استان‌های گوناگون برد.
او در این رویدادها، نه‌تنها به معرفی هنر و دست‌بافته‌های محلی پرداخت، بلکه به‌عنوان نماینده‌ای توانمند، بخشی از هویت فرهنگی و ظرفیت خانه‌های بوم‌گردی استان بوشهر را نیز به نمایش گذاشت.
هماتاج حیدری پیش‌تر نیز با کسب رتبه برتر صنعتگری در نخستین رویداد ملی (جلیقه ایرانی)، توانمندی خود را در حفظ و بازآفرینی هنرهای اصیل ایرانی نشان داده بود.
خانه بوم‌گردی پیسو، بندر رستمی؛ سفر بدون بلیت و ویزا
در خانه بوم‌گردی پیسو، من و همسرم، جیران نصیری، سعی کردیم بخش رویدادی خانه را تقویت کنیم. با رویدادهایی همچون «سفرنامه‌خوانی پیسو»، در روزگاری که سفر دشوار شده بود، تلاش کردیم دست‌کم حس سفر را به دوستداران آن برسانیم؛ با شعار «بدون بلیت و ویزا سفر کن، همچون پیسوها».
این شعار در امتداد هدف اصلی نام‌گذاری خانه است. پیسو در گویش بوشهری به معنای دلفین است و نام خانه با هدف آگاهی‌رسانی و حفظ دلفین‌های گوژپشت در معرض انقراض در ساحل بندر رستمی انتخاب شده است؛ گونه‌ای که به‌عنوان گونه‌ای ثبت‌شده در خلیج فارس شناخته می‌شود. این رویداد، ترویج فرهنگ سفر در جامعه را دنبال می‌کند.
این سلسله نشست‌ها بدون نگاه مالی و صرفاً از سر دلبستگی برنامه‌ریزی و اجرا شد، اما کمک شایسته‌ای به حفظ زنجیره گردشگری کرد. راویان گوناگون دعوت شدند تا تجربه‌های سفر خود را بازگو کنند و مخاطبان، پس از پایان هر سفر، همسفران تازه‌ای در این جمع‌ها بیابند.
تجربه‌های جهانی نیز این مسیر را در راستای تاب‌آوری تأیید می‌کنند. پژوهشی درباره اوکراین نتیجه می‌گیرد تاب‌آوری گردشگری تنها بازسازی پس از جنگ نیست و سازگاری در لحظه را هم دربر می‌گیرد؛ البته به شرط احترام به روایت‌های محلی و حساسیت نسبت به آسیب‌های روانی.
هنوز راه بسیار است
این‌ها به معنای آن نیست که بوم‌گردی‌های بوشهر مسیر تاب‌آوری را به پایان رسانده‌اند. صادقانه باید گفت آنچه اجرا شده، بیشتر بداهه بوده تا برنامه. تنوع‌بخشی، دیجیتالی‌شدن، همکاری میان اقامتگاه‌ها، مدیریت شایعه و برداشت ذهنی، و برنامه‌های بازیابی پس از بحران، مهارت‌هایی هستند که باید آموزش داده شوند.
این نیاز تنها به جنوب ایران یا خاورمیانه محدود نیست و در سراسر جهان مطرح است. سال ۲۰۲۷ فرصتی است تا آموزش و مدیریت در دستور کار قرار گیرد و سطح دانش فعالان این صنعت ارتقا یابد. جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی کشور نیز آماده همکاری با نهادهای دولتی، دانشگاهی و بخش خصوصی است.
سخن پایانی
همان جمله‌ای که همیشه با خود زمزمه می‌کنم: «همه ما با امید زنده‌ایم.»
به باور من، همین جمله آغاز پذیرش تاب‌آوری است.
انتهای پیام/
نظر شما